İstanbul Ticaret Üniversitesi İtibar ve Derecelendirme Uygulama ve Araştırma Merkezi tarafından “Yükselen Piyasa Ekonomilerinde Derecelendirme Uygulamaları: Çin Örneği” başlıklı çalıştay, Sütlüce Kampüsü konferans salonunda 12 Mart 2018 tarihinde gerçekleştirildi. Türk ekonomisini düzenleyen ve denetleyen kamu kurumlarının tepe yöneticilerinin katılımıyla gerçekleşen çalıştayda, yükselen piyasa ekonomilerinde derecelendirme uygulamalarının ekonomi politiği tartışıldı.
Çalıştayda, derecelendirme uygulamalarının reel sektör, ekonomik/finansal kuruluşlar ve kamu ekseninde rol ve fonksiyonları analiz edildi. Derecelendirme uygulamalarına alternatif yaklaşımlar ise Çin örneği üzerinden vurgulandı. Söz konusu değerlendirmeyle birlikte, Türkiye için milli bir derecelendirme kurulma sürecinde atılması gereken adımlar tüm boyutlarıyla tartışıldı. Çalıştayda tartışılan konuların ve sonuç bildirgelerinin yer aldığı kitapçık, İtibar ve Derecelendirme Uygulama ve Araştırma Merkezi tarafından 2019 yılı Ocak ayında yayınlandı.
Kitapçık, derecelendirme kavramı ve kurumlarının felsefi arka planını ele alarak başlamaktadır. Kitapçıkta yer alan tanımlamalar çerçevesinde Derecelendirme/Rating kavramının ilk olarak 1837 yılında dünya literatürüne girdiği, ancak özellikle 1980’li yıllardan sonra liberalleşme ve finansallaşma kavramıyla hem dünyada hem de birçok ülkede daha çok duyulur ve görülür hale geldiği anlaşılmaktadır. Derecelendirme, fon talep eden ekonomik birimlerin finansal yükümlülüklerini zamanında yerine getirip getiremeyeceğini tahmin etmek üzere kullanılan bir sistem olarak tanımlanmaktadır.
Bir diğer ifadeyle derecelendirme, ekonomik birimlere fon veya kredi tahsis ederken taşınan riskin matematiksel olarak ifade edilmesidir. Derecelendirme kuruluşları ise modern finansal piyasaların temel kurumlarından, bileşenlerinden birisidir. Kendi bakış açılarıyla amaçları, yatırımcıya ve kamuya kredi kalitesi veya kredibilite konusunda bağımsız kanaat ve düşünce sunmaktır. Derecelendirme kuruluşları söz konusu değerlendirmeleri yaparken, politik, ekonomik, mali ve parasal boyutu dikkate almaktadır. (s. 7).
Her ne kadar derecelendirme kuruluşları küresel ekonomi politiği düzenleyici bir rol oynasa da, birçok akademisyen, araştırmacı, politikacı, iş adamı ve ekonomi gazetecisi derecelendirme kuruluşlarının küresel finansal krizin doğuşunda önemli sorunları ve rolü olduğunu ifade etmektedir. Kitapçıkta, benzeri olayların küresel ve ulusal çapta bir daha yaşanmaması adına Avrupa Birliği’nin piyasa denetçi kurumu olan Avrupa Sermaye Piyasaları otoritesinin, yani European Securities and Markets Authority (ESMA)’nin faaliyetleri dikkat çekmektedir. ESMA, Avrupa Birliği dışında verilen kredi notlarının birlik içinde kullanımına kısıtlar getirmiştir. Yeni kurallara göre Avrupa Birliği dışında değerlenmiş bir kredi notunun Avrupa Birliği içinde kullanılabilmesi için ESMA kurumu tarafından yetkilendirilmiş bir kredi derecelendirme kuruluşunun onayından geçmesi gerekmektedir. Yine çalıştay kitapçığında, ESMA’nın bu tedbirleri almasında birkaç sene önce Avrupa Birliği’nde Yunanistan, İspanya, İzlanda, Portekiz meseleleri gündeme geldiği zaman bu şirketler borçlarını ödeyemediğinde son ana kadar bu şirketlerin hala yatırım yapabilir derecelere sahip olması önemli bir parametre olarak değerlendirilmektedir.
Kitapçıkta yer alan en önemli vurgulardan birisi de Türkiye açısından milli bir derecelendirme sisteminin neden gerekli olduğudur. Türkiye Bankalar Birliği Yönetim Kurulu Başkanı Hüseyin Aydın, çalıştay kitapçığında bu konuyu aşağıdaki gibi özetlemektedir:
“Ülkemizdeki derecelendirme şirketlerinin çoğalmasını temin etmek, sayısını arttırmak, daha rekabetçi bir ortamın oluşmasını sağlamak ve Basel kapsamında bankaların sermaye yeterlilik rasyosunun hesaplanmasına imkan veren ulusal inisiyatifleri doğru kullanmak, bankaların şirketler için verdikleri notları daha uyumlu hale getirmek, risk yönetimi uygulamalarını iyileştirmek, kredi şirketlerinin notları kullanılarak sermeye yeterliliği rasyosunun daha hassas ölçülmesine destek olmak ve sermaye piyasasının gelişmesine katkı sağlamak amacıyla ulusal kredi derecelendirme kuruluşu projesine başladık” (s. 16).
Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu (BDDK) Başkanı Mehmet Ali Akben ise, milli derecelendirme kuruluşu kurulmasında dikkat edilmesi gereken önemli noktaları şu şekilde ifade etmektedir:
“Milli derecelendirme kuruluşu kurulmasında dikkat edilmesi gereken iki önemli nokta bulunmaktadır. Bunlardan birincisi kurulacak olan yapının uluslararası standartlara uyumlu olmasıdır. İkincisi ise bağımsız, tarafsız bir yapıda kurulup faaliyetlerini yürütmesidir.” (s. 23).
Çalıştay kitapçığında yer alan bir diğer önemli vurgu ise Çin tahvil piyasasının sunduğu fırsatlar ile Kuşak ve Yol Projesinde gerçekleştirilen kredi derecelendirme çalışmalarıdır. Çinli bir Derecelendirme kuruluşu olan United Credit Ratings Kıdemli Analisti Dr. Jenny Al Renzh ve Xiang Ding’in, Çin tahvil piyasasının performansı ile Kuşak ve Yol projesi kapsamındaki tahvillere ilişkin paylaştıkları finansal veri ve grafikler oldukça dikkat çekmektedir. Çalıştay kitapçığının son bölümünde yer alan “Çin Sosyal Kredi Sistemi, Çin Tahvil Piyasalarının Tarihsel Gelişimi ve Çin’deki Kredi Derecelendirmenin Geçmişi” başlıklarının bol miktarda veri ve grafik ile desteklenmesi ise çalıştay kitapçığının analitik olma özelliğini güçlendirmektedir.
Dr. Öğr. Üyesi Uğur Yasin ASAL
